EU-ETS Karbon Tahsisatı Satışı

EU-ETS hem kendi ülkesindeki ürünlere karbon tahsisatı vermesini zorunlu kılar hem de yurt dışından Avrupa’ya ihracat yapan ülkelere de bunu uygular. Çünkü ihracat yapan ülkelere yani ülkesindeki ithalatçıya bunu uygulamazsa haksız bir emisyon ticareti olur ve ülkesindeki sanayiler yurt dışına giderek karbon kaçağına sebep olur. Avrupa bu şekilde her sanayiye bir miktar ücretsiz karbon tahsisatı verir ve kalanı da ücretli bir şekilde alabilmelerine imkân sağlar. Gelecekte de bu ücretsiz karbon tahsisatını tamamen kaldırıp SKDM’ ye uygun olacak şekilde piyasa temelli fiyatlandırma ile sistem devam edecektir.

Ülkelerin her 1 Ton CO2 için eşdeğeri emisyon hakkı vermesine yani çevreyi kirletme iznine karbon tahsisatı denir. Karbon tahsisatlarının ücretsiz verilen kısmı her geçen yıl talebe göre azalmaktadır. Karbon piyasasından açık artırma ile ihtiyaç duyulan miktarda tahsisat satın alınır. Ekonomik bir değere dönüşür. Emisyon ’un da her geçen yıl belirli oranlarda olacak şekilde azaltılmaktadır bu sayede sanayiler daha düşük karbonlu üretim yöntemlerine teşvik edilmektedir.

EU-ETS sistemi, “üst sınır ve ticaret” (cap-and-trade) prensibine dayanır. Avrupa Birliği, toplam emisyon için bir üst limit belirler ve bu limit doğrultusunda tahsisatları işletmelere dağıtır. Bu prensibe göre iki şekilde EU-ETS sistemi uygulanır. İlki AB ülkelerine devlet tarafından belirli bir miktar ücretsiz karbon tahsisatı verilir. Sonrasında tahsisattan daha fazla emisyona sahip olurlarsa açık artırma veya ikincil piyasa ile karbon piyasasından gerekli tahsisat miktarı satın alınabilir ya da belirlenen sınırın altında tutmaları halinde fazla tahsisatlarını piyasada satarak gelir elde edebilirler. Diğer kullanılma şekli de AB ülkelerine ihracat yapan sanayiler için geldikleri ülke de ne kadar karbon tahsisatı veriliyorsa kalanı da AB de EU-ETS sistemi ile SKDM’ ye uygun olarak o ihracatçılar da öder. Bunu Avrupa Birliği ülkede ithalatı kabul eden alıcılara yansıtır. İhracatçı firma AB’ deki ithalatçı firmaya ödemesini yapar.

Karbon tahsisatları (EUA- European Union Allowance), bir tesisin atmosfere saldığı her bir ton sera gazı için sahip olması gereken yasal izinlerdir. Satın alma süreci genellikle iki ana kanal üzerinden yürütülür:

EU-ETS Karbon Tahsisati Satışı

1. Birincil Piyasa (Açık Artırmalar): AB üye devletleri, tahsisatların büyük bir kısmını EEX (European Energy Exchange) üzerinden düzenlenen açık artırmalarla satışa sunar. Yetkili kuruluşlar bu ihalelere katılarak doğrudan hiç kullanılmamış tahsisat satın alabilirler.
2. İkincil Piyasa (Borsa ve Tezgâh Üstü): Tahsisatlar, finansal piyasalarda hisse senedi gibi işlem görür. Şirketler; spot (anlık), vadeli (futures) veya opsiyon sözleşmeleri yoluyla diğer şirketlerden veya aracı kurumlardan tahsisat alabilirler.
3. Ücretsiz Tahsisatlar: Karbon kaçağı riski altındaki sektörlere (çelik, çimento vb.) rekabet güçlerini korumaları için belirli bir miktara kadar ücretsiz tahsisat verilir. Ancak bu miktar her yıl kademeli olarak azaltılmaktadır.

Bu tahsisatların temel amacı emisyonları sınırlandırmak olsa da kullanıcılar farklı motivasyonlarla hareket eder:

• Yasal Uyumluluk: En temel kullanım amacıdır. Kapsam altındaki işletmeler, yıl sonunda saldıkları emisyon miktarı kadar tahsisatı sisteme teslim etmek zorundadır. Teslim edemeyenler ağır para cezalarıyla karşılaşır.
• Risk Yönetimi: Enerji yoğun firmalar, gelecekte karbon fiyatlarının artma riskine karşı bugünden uygun fiyata tahsisat alarak maliyetlerini sabitlerler.
• Yatırım ve Spekülasyon: Yatırım fonları ve finansal kuruluşlar, karbon fiyatlarındaki dalgalanmalardan kar elde etmek amacıyla bu varlıkları portföylerine eklerler.
• Çevresel Hedefler: Bazı kuruluşlar, karbon ayak izlerini dengelemek veya gönüllü geri çekme işlemleri yapmak için bu mekanizmayı kullanabilir.

Enerji Santralleri: 20 MW termal gücün üzerindeki fosil yakıtlı elektrik ve ısı üretim tesisleri için zorunludur.

Ağır Sanayi: Demir-çelik, çimento, cam, seramik, kâğıt ve kimya tesisleri gibi yüksek enerji tüketen devler için bir zorunluluktur.

Havacılık Sektörü: AEA (Avrupa Ekonomik Alanı) içindeki tüm ticari uçuş operatörleri bu sisteme dahildir.

Deniz Taşımacılığı: 2024 itibarıyla 5.000 brüt tonajın üzerindeki büyük gemiler de sisteme dahil edilmiştir.

Finansal Kurumlar: Karbon piyasasında likidite sağlayan bankalar, aracı kurumlar ve yatırım fonları için uygundur.